مقالات حقوقی و کیفری

مقاله حقوق مالکیت فکری و حمایت از پدید آورندگان آن / با فرمت Word و Pdf و متن

مقاله حقوق مالکیت فکری و حمایت از پدید آورندگان آن / با فرمت Word و Pdf و متن

حقوق مالکیت فکری و حمایت از پدید آورندگان آن

صابر پور عجم

قاضی دادگستری اصفهان

[button color=”red” size=”big” link=”http://dl.1ghazi.ir/93-4/Malekiyate-Fekri-1Ghazi.ir.docx” target=”blank” ] دانلود رایگان با لینک مستقیم با فرمت Word[/button]

[button color=”blue” size=”big” link=”http://dl.1ghazi.ir/93-4/Malekiyate-Fekri-1Ghazi.ir.pdf” target=”blank” ] دانلود رایگان با لینک مستقیم با فرمت Pdf[/button]

 

مقدمه

انسان با موهبتی که خداوند در وجودش به ودیعه نهاده است، همواره در تلاش بوده است تا با کنار زدن فکرها و روشهای کهنه و فرسوده ، ایده ها ، روشها، آثار و ابزار جدیدی را خلق نماید. لذا به این دلیل است که ملاحظه میکنیم انسان در طول تاریخ در حال خلق و آفرینش و تألیف و ترکیب است و همین تألیف و ترکیب به پیدایش و تشکیل تمدنهای بی شمار و گوناگون بشری انجامیده است.

مالکیتهای فکری که گاهی مالکیتهای معنوی نیز نامیده میشود به مسائل پیرامون آفرینشهای فکری و هنری بشر می پردازد و به دو بخش تقسیم می گردد: مالکیت ادبی و هنری و مالکیت صنعتی و تجارتی. در بخش مالکیت ادبی و هنری گونه های آثار ادبی و هنری همچون ؛ کتاب ، مقاله ، رساله، نمایشنامه، شعر،ترانه، آثار سینمائی، رادیوئی ، تلویزیونی ، نقاشی ، پیکره ، عکاسی و… بررسی میشوند.

در بخش مالکیت صنعتی و تجارتی مواردی چون اختراعها و اکتشافها و علائم صنعتی و تجارتی ، نام تجارتی و حتی سر قفلی موضوع بحث می باشند.

در روزگاران کهن آثاری که یک اندیشمند و هنرمند پدید می آورد در محدوده ای بسیار کوچک انتشار می یافت و همچنین با انگیزه انجام خدمتی فرهنگی و معنوی صورت می گرفت و مؤلف و مصنف کمتر به بهره مادی می اندیشید. ولی گذشت زمان و شرایط و مقتضیات و عوامل فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی گوناگون کنونی به ویژه در کشورهای توسعه نیافته و در حال توسعه اعتبار و حساسیت خاصی متفاوت با اعصار گذشته و حتی قرنهای اخیر به حقوق پدید آورندگان بخشیده است. در جهان امروز که عصر ارتباطات نام گرفته است در پوشش تبادلهای فرهنگی و علمی مرزهای کشورها چندان به چشم نمی آیند لذا تکنولوژی جدید و شیوه های نوین تبادل اطلاعات بویژه ابزارهای الکترونیکی امروز انتقال پدیده های علمی و فنی و آفریده های فرهنگی و امکان بهره برداری از آن بدون اجازه صاحب اثر را فراهم ساخته است.

آنچه ذکر شد روشنگر این واقعیت است که امروزه حقوق پدید آورندگان در معرض آسیب جدی قرار گرفته است، لذا انتظار است که قانونگذاران با ظرافت راهکارهای تجاوز را کشف نموده و با جدیت از تضییع حقوق آفرینش گران جلوگیری نمایند و آنان را در استیفای حقوق مادی و معنوی شان یاری رسانند، چرا که مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، پی افکنان و طلایه داران فرهنگ و تمدن هر کشورندو اگر آفرینه‌ها و آثار متفکران جامعه از تعرض مصون نماند، بی تردید استقلال اقتصادی، علمی ، فنی و فرهنگی ملتها حاصل نخواهد شد. امید است که با توجه به جایگاه آفریده های فکری و حقوق پدید آورندگان آن بتوانیم در توسعه فرهنگی جامعه و حمایت از متفکران و اندیشمندان گامی هر چند ناچیز برداریم.

گفتار اول: شناسایی آفرینشها و آثار فکری و پدید آورندگان آنها

الف) شناسایی اثر: برای شناسایی یک اثر فکری باید مواردی مورد توجه وامعان نظر واقع شوند که ذیلاً عنوان می گردد:

۱ – ویژگیها و شرایط آفرینشهای فکری برای برخورداری از حمایت قانونی، که این ویژگیها عبارتند از :

۱-۱- محسوس بودن شکل آثار: مسلماًً افکار و اندیشه ها تا زمانی که از حالت یک امر ذهنی خارج نگردیده و در قالب یک امر عینی تجسم نیابند قابل حمایت نبوده و اساساً حمایت از اندیشه‌ای که در عالم خارج بروز و ظهور نیافته باشد بی‌معناست. این بروز و ظهور در هر یک از آفرینه های فکری به گونه ای است ، به عنوان مثال یک اثر ادبی به صورت الفاظ و جمله های هدفمند و معنی دارد، یک اثر موسیقی در شکل نت های موزون و یک اثر هنری در قالب اشکال ، رنگها، خطوط و… تجلی می یابد.

۲-۱- اصیل بودن اثر: منظور از اصیل بودن اثر این است که اثر مظهر شخصیت پدید آورنده باشد نه اینکه نو و تازه بودن آن از لحاظ نوعی مد نظر باشد. قانونگذار ایران نیز در مواد ۱ و ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان با بکار بردن کلمه ابتکار و ابداع در جملات مختلف به این شرط اشاره کرده است.

۳-۱-چاپ یا پخش ، یا نشر یا اجراء اثر برای نخستین بار در ایران:

مطابق ماده ۲۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان حق مادی اثر یک ایرانی یا بیگانه که برای نخستین بار در کشوری غیر از ایران چاپ یا نشر یا عرضه شده باشد از نظر این قانون، قابل حمایت نخواهد بود. برخی از حقوقدانان این راه حل را در مورد پدید آورندگان خارجی از نظر اخلاقی و حسن تفاهم بین المللی قابل انتقاد دانسته اند لذا با توجه به این نقیصه و اعتراضهای کشورهای بیگانه با تصویب قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۶ که اشعار می دارد : « در موردتکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی، حمایتهای مذکور در این قانون به شرط وجود عهد نامه یا معادله متقابل نسبت به اتباع سایر کشورها نیز جاری است.»، ماده ۲۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان تخصیص خورد و تا حدودی زمینه برخورداری بیگانگان از حقوق مادی اثرشان را فراهم آورد.

۴-۱- مالیت داشتن اثر:

معیار مالیت داشتن یک اثر از نظر قانونی تنها به قابلیت مبادله و ارزش اقتصادی آن محدود نمیشود بلکه نقش عرف و مطابقات با نظم عمومی و اخلاق حسنه نیز باید مورد نظر قرار گیرد. بویژه در نظام قانونی کشور ما که مبتنی بر موازین شرعی است آثاری وجودی دارند که قابلیت مبادله با هم دارند ، لیکن از نظر قانون، ارزشمند تلقی نشده و مورد حمایت قرار نمی گیرند. مثلاً بر اساس احکام شرعی یک فیلم مستهجن، ‌یک مجسمه عریان، یک شعر توهین آمیز اثر قابل حمایت به شمار نمی آید.

۲ – ثبت اثر: ثبت اثر در ایران از شرایط شناسایی اثر و برخورداری آن از حمایت قانونی به شمار نمی آید و موجد حق مؤلف تلقی نمیشود. ماده ۲۱ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان اشعار می دارد:«پدید آورندگان می‌توانند اثر و نام و عنوان و نشانه ویژه اثر خود را در مراکزی که وزارت فرهنگ و هنر با تعیین نوع آثار آگهی می نماید به ثبت برسانند. آیین نامه چگونگی و ترتیب انجام یافتن تشریفات ثبت و همچنین مرجع پذیرفتن در خواست ثبت به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید».

ثبت اثر درپاره ای از کشورها الزامی و در برخی دیگر اختیاری است. کلمه «میتواند » در ماده ۲۱ فوق، نمایانگر اختیاری بودن ثبت یک اثر ادبی و هنری در ایران است. لیکن بر جهاتی که بیشتر به سود پدید آورنده است، ثبت اثر ضروری می‌نماید. از جمله اینکه عمل ثبت، اماره شناسایی مالک اثر است و در هنگامی که حقوق مادی و معنوی او در معرض تجاوز قرار می گیرد، در مقام اثبات ادعای او در دادگاه مفید بوده و به اصطلاح اثر شکلی دارد.

ب ) انواع آثار ادبی و هنری: قوانین مربوط به مالکیتهای فکری در ایران تعریفی از تألیف، تصنیف ، مؤلف و مصنف ارائه نکرده است. ولی در هر حال قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان واژه پدید آورنده را در ماده ۱ به کار برده که در بردارنده مفهوم همه کلمات مؤلف، مصنف ، هنرمند و حتی آفرینشگران موضوع مالکیتهای صنعتی می باشد. همچنین ماده ۲ قانون مذکور طی ۱۲ بند، انواع آثارعلمی، ادبی و هنری را ذکر نموده است که به شرح زیر می باشد:

۱ – آثار نوشته : آثار نوشته به دو گونه تقسیم میشود:

۱-۱- آثار نوشته اصلی: بند ۱ ماده ۲ قانون فوق الذکر صراحتاً از کتاب ، رساله ، جزوه و نمایشنامه به عنوان آثار نوشته نامبرده است. همچنین شعر ، ترانه ، تصنیف ، اثر سمعی و بصری و اثر موسیقی نیز پیش از ضبط و اجراء و تا زمانی که بر صفحه کاغذ نقش بسته اند اثر نوشته تلقی شده و هنگامیکه با عناصر دیگری ترکیب میشوند در حوزه ای دیگر قرار می گیرند.

۲-۱- آثار نوشته تبدیلی: آثار نوشته تبدیلی به ترجمه ، اقتباس و تلخیص اطلاق می گردد که عبارتست از :

۱ – ترجمه : بند ۵ ماده ۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان سخن از واگذاری حقوق مادی پدید آورنده در زمینه ترجمه نموده است . لذا به دلیل اهمیت بیشتر به این اثر، قانونگذار در ماده ۱ قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی، آشکارا حق تکثیر یا تجدید چاپ و بهره برداری و نشر و پخش هر ترجمه ای را از آنِ مترجم ایرانی یا وارث قانونی آن می داند که قابل انتقال به غیر است.

۲ – اقتباس: اقتباس به معنای نقل کردن و گرفتن مطلبی از کتاب یا روزنامه می باشد. بند ۶ و ۷ ماده ۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان نیز از مصادیق اقتباس می باشد و در اقتباس تمامی حقوق مادی و معنوی صاحبان اصلی آن باید رعایت گردد.

۳ – تلخیص : تلخیص در لغت به معنای خلاصه کردن و مختصر کردن کلام می باشد و با توجه به صدر ماده ۵ و بند ۷ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان اخذ رضایت و اجازه پدید آورنده ضروری است.

۲ – آثار سمعی و بصری: آثار سمعی و بصری در بند ۳ از ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مورد اشاره قرار گرفته است که ذیلاً اشکال مختلف آنرا بررسی خواهیم نمود:

۱-۲- اثر رادیویی: منظور از اثر رادیویی، اثری است که برای پخش از رادیو خلق شده یا مورد اقتباس قرار گرفته است و برای تجدید و تکثیر آن ،‌افرادی که در ایجاد و آفرینش اثر نقش داشته اند، به عنوان صاحب اثر محسوب میشوند که نسبت به پخش این آثار توسط صدا و سیما، دارای حقوق و امتیازات می باشند.

۲-۲- اثر تلویزیونی: در مورد اثر تلویزیونی نیز آفرینندگان آن ، دارای حقوق و امتیازاتی می باشند که بدون کسب مجوز از آنها امکان پخش این آثار وجود ندارد.

۳-۲- اثر سینمایی: ماده ۵ و ۶ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان ناظر برماهیت آثار سینمایی در ایران است.

۴-۲- اثر موسیقی و صوتی: بند ۴ ماده ۲ قانون فوق الذکر ، اثر موسیقی را که به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد، قابل حمایت می داند.

۳ – آثار تجسمی:

ماده ۲ قانون حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان در بندهای ۵ الی ۹ به بیان گونه های مختلف هنرهای تجسمی که مورد حمایت قانون می‌باشد پرداخته است که عبارت اند از : نقاشی ، تصویر، طرح ، نقشه، پیکره، معماری ، عکاسی و…

۴ – آثار ابتکاری بر پایه فرهنگ عامه:

فرهنگ عامه(فولکور) به آفرینه‌های ادبی و هنری اطلاق می‌شود که پدید آورندگان معینی را نمی توان برای آن شناخت. این آثار بتدریج از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و به عنوان باورهای توده مردم ، میراث فرهنگ سنتی را تشکیل داده اند. قانونگذار برای اثری ابتکاری که بر اساس آن تهیه گردیده مانند جمع آوری ضرب المثلها در یک اثر ابتکاری مکتوب یا مصور و نظایر آن حقی انحصاری در نظر گرفته که از آن آفرینشگر آن می باشد. این موضوع نیز دربند ۱۰ ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان عنوان گردیده است.

ج – تشخیص و شناسایی پدید آورنده: اصولاً پدید آورنده هر اثر کسی است که نام او روی اثر درج شده یا به طریقی دیگر مورد اشاره قرار گرفته است . بنابر این اگر فردی خلاف این اصل را ادعا نماید ناگزیر می باشد با مدارک و دلایل معتبر ادعای خود را به اثبات برساند. به جز موردی که یک پدید آورنده معین به خلق اثر می پردازد، حالات دیگری نیز متصور است که به طور اختصار به آن می پردازیم:

۱ – اثر گمنام : منظور از اثر گمنام ، اثری است که بدون ذکر نام پدید آورنده، انتشار یافته باشد. در هیچ یک از دو قانون مصوب ۱۳۴۸ و ۱۳۵۲ ایران، عنوان اثر گمنام ذکر نگردیده است ولی مطابق ماده ۱۱ قانون حق مؤلف فرانسه مصوب ۱۹۵۷ ، مؤلف اثر گمنام می تواند با آشکار ساختن نام کتمان شده ، از حمایت قانون و حقوق مادی و معنوی اثر برخوردار شود. اگر مؤلف به این امر مبادرت نورزد، قانون مدیر چاپخانه یا ناشر اثر را به عنوان نماینده مؤلف تلقی می نماید.

۲ – اثر مستعار: آثاری که با نام مستعار انتشار می یابند نیز در قوانین ایران مورد اشاره قرار نگرفته است . به اثری«مستعار» اطلاق میشود که با نامی غیر از نام اصلی مؤلف انتشار یافته باشد.

۳ – اثر مشترک : ماده ۶ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان دررابطه با اثر مشترک اشعار می دارد.«اثری که با همکاری دو یا چند پدید آورنده به وجود آمده باشد و کار یکایک آنان جدا و متمایز نباشد اثر مشترک نامیده میشود و حقوق ناشی از آن ،‌حق مشاع پدید آورندگان است.»

ماده یاد شده، معطوف به وضعیتی است که سهم هر یک از همکاران غیر قابل تشخیص و تفکیک باشد. مسلماً در این حالت، پدید آورندگان مشترک باید حقوق خود را با توافق جمعی اعمال و استیفاء نموده و تصمیمات خود را به همین گونه به مرحله اجراء گذارند.

گفتار دوم: حقوق مادی و معنوی پدید آورندگان

الف) حق مادی: حق بهره برداری انحصاری ناشی از تکثیر یا نمایش یا عرضه عمومی اثر که در بردارنده منافع مالی است، حق مادی نامیده میشود.

ویژگیهای حق مادی عبارتست از : قابل انتقال بودن و موقت بودن.

۱ – قابل انتقال بودن : ماده ۵ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان اشعار می‌دارد.«پدید آورنده اثرهای مورد حمایت این قانون می تواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد از جمله موارد زیربه غیر واگذار کند:

۱ – تهیه فیلمهای سینمایی و تلویزیونی و مانند آن.

۲ – نمایش صحنه ای مانند تئاتر و باله و نمایشهای دیگر.

۳ – ضبط تصویری یا صوتی اثر بر روی صفحه یا نوار یا وسیله دیگر.

۴ – پخش از رادیو و تلویزیون و وسایل دیگر.

۵ – ترجمه و نشر و تکثیر و عرضه اثر از راه چاپ و نقاشی و عکاسی و گراور و قالب ریزی و مانند آن.

۶ – استفاده از اثر در کارهای علمی و ادبی و صنعتی و هنری و تبلیغاتی.

۷ – به کار بردن اثر در فراهم کردن یا پدید آوردن اثرهای دیگری که در ماده دوم این قانون درج شده است.»

قابل استفاده بودن اثر خود به دو شکل انتقال اختیاری و انتقال قهری میباشد.

۱-۱- انتقال اختیاری : انتقال اختیاری حقوق مادی پدید آورنده در چهار شکل زیر متصور است:

I– انتقال حق به شخص حقیقی: ساده ترین شکل واگذاری حق مادی بدین ترتیب است که شخص حقوق مادی خود را به شخصی واگذار میکند. مثلاً یک مؤلف کتاب در برابر دریافت مبلغی به عنوان حق تألیف، انتشار آن را برای مدتی محدود به یک ناشر واگذار می نماید.

II– انتقال حق به سفارش دهنده: گاهی اثر در نتیجه سفارش پدید می آید. اثر سفارشی اثری است که پدید آورنده بر اساس قرار دادی که با سفارش دهنده منعقد نموده متعهد به خلق آن در زمان معینی میگردد. ماده ۱۳ قانون حمایت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان حقوق مادی اثرهایی را که در نتیجه سفارش پدید می آید، برای مدتی معین متعلق به سفارش دهنده می داند.

III- انتقال حق به استخدام کننده: گاهی پدید آورنده در استخدام متقاضی خلق اثر است. سازمان جهانی مالکیت معنوی (wIpo) اظهار می دارد، در مورد اثری که بر اساس قرار داد خدمت بین پدید آورنده و یک مؤسسه عمومی در زمان استخدام یا به صورت بخشی از وظایف رسمی او پدید می آید، حقوق انتشار، اجراء و عرضه و نمایش اثر تا آنجا که برای اقدامات معمول و متعارف از سوی کار فرما در مدت قرار داد ضروری باشد به کارفرما منتقل می گردد.

IV- انتقال حق به شخص حقوقی: شخص حقوقی فقط هنگامی مالک اثر تلقی میشود که اثر به ابتکار و زیر نظر او به وسیله چند شخص طبیعی تهیه و با نام شخص حقوقی منتشر شده باشد.

V- انتقال حق به موصی له: یک شکل انتقال حق مادی این است که پدید آورنده حق مادی اثر را در قالب وصیتی تملیکی به نفع شخص یا اشخاصی وصیت می نماید.

۲-۱- انتقال قهری: گاهی حق مادی، خارج از اراده و اختیار پدید آورنده و به صورت قهری به دیگری انتقال می یابد و آن به دو شکل امکانپذیر است:

I- انتقال حق به وارث یا ورثه: دراین مورد حق مادی به ورثه انتقال می یابد.

II- انتقال حق به توقیف یا تأمین کننده: تا زمانیکه اثر انتشار نیافته و در دسترس عموم قرار نگرفته است، به دلیل اینکه هنوز حق مالی بوجود نیامده تا مورد توقیف یا تأمین طلبکار قرار گیرد، این موضوع مفهومی ندارد. ولیکن در صورتیکه اثر انتشار یافته باشد، طلبکار می تواند به موجب احکام لازم الاجرای محاکم و یا اجرائیه اسناد رسمی از حق مزبور به میزان طلب خود توقیف و استیفاء نماید.

۲ – موقت بودن: در مورد دائمی یا موقت بودن حق مادی نظرات گوناگونی ارائه شده است که در قانون ایران موقت بودن حق مادی یک اثر پذیرفته شده است. حال باید بدانیم که مدت حمایت و منظور از آن در مورد آثار و آفرینه های فکری چقدر است؟ منظور از مدت حمایت ، مدت زمانی است که اثر در قلمرو مالکیت خصوصی قرار دارد. در این زمان ، حق بهره برداری مالی که از اثر ناشی میشود در زمان حیات صاحب آن متعلق به خود او و پس از مرگش برای مدت زمانی که در هر کشوری متفاوت است، به وارثان یا موصی له تعلق می گیرد. ماده ۱۲ قانون حمایت مؤلفان و مصنفان و هنرمندان در مورد مدت زمان حمایت مادی از اثر، مقرر می دارد:«مدت استفاده از حقوق مادی پدید آورنده موضوع این قانون که به موجب وصایت یا وراثت منتقل میشود از تاریخ مرگ پدید آورنده سی سال است و اگر وارثی وجود نداشته باشد یا بر اثر وصایت به کسی منتقل نشده باشد برای همان مدت به منظور استفاده عمومی در اختیار وزارت فرهنگ و هنر قرار خواهد گرفت».

در مورد آثار ترجمه شده نیز ماده ۱ قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی با در نظر گرفتن زمانی مشابه آثار تألیفی، تصنیفی و هنری چنین مقرر داشته است:«حق تکثیر یا تجدید چاپ و بهره برداری و نشر و پخش هر ترجمه ای با مترجم یا وارث قانونی او است. مدت استفاده از این حقوق که به وراثت منتقل میشود از تاریخ مرگ مترجم سی سال است…».

ب) حق معنوی: حقوق معنوی مزایایی است قانونی و غیر مادی و مربوط به شخصیت پدید آورنده یک اثر فکری که به موجب آن وی برای همیشه از یک دسته حقوق خاص برخوردار است. برای نخستین بار در قرن هیجدهم، امانوئل کانت، دانشمند و فیلسوف آلمانی به حق اخلاقی مؤلف اشاره کرد.

ویژگیهای حق معنوی عبارتست از : غیر قابل انتقال بودن و محدود نبودن به زمان و مکان.

۱ – غیر قابل انتقال بودن: در این باره از سوی صاحبنظران علم حقوق دیدگاههای متفاوتی ابراز شده است که از جمع بندی نظریات گوناگون ابراز شده شاید بتوان این گونه نتیجه گرفت که اقدام به هر عملی که بر شخصیت علمی مؤلف و محتوای اثر خدشه وارد سازد، از سوی وارثان و هر کس دیگر غیر مجاز و غیر قانونی است. لیکن انجام آنچه مربوط به حفظ و پاسداری از شکل اثر است بی اشکال بوده و برخورد و تعارضی با حقوق معنوی صاحب اثر ندارد. به طور مثال وارثان و سایر جانشینان قانونی اختیار دارند در مورد انتشار اثری پس از مرگ مورثشان تصمیم لازم را اتخاذ کنند، مگراینکه مؤلف در زمان حیاتش آنان را از این امر صریحاً نهی کرده باشد. اما حق ندارند در مضمون و محتوای اثر دست برده و در آن تغییر و دگرگونی ایجاد کنند یا نام و عنوان اصلی اثر را به گونه ای دیگر در آورند.

۲ – محدود نبودن به زمان و مکان: حقوق معنوی بر خلاف حقوق مادی، به زمان و دوره ای خاص محدود نمی گردد و برای همیشه حتی پس از مرگ صاحب اثر به نام او جریان دارد. به عبارت دیگر دائمی است و مرور زمان از اعتبار آن نمی کاهد. از سوی دیگر محدود به مکان نیست. به این معنا که تفاوت نمیکند اثر در کدام کشور انتشار یافته یا عرضه گردیده است.بر این اساس دولت به عنوان مظهر قدرت عمومی وظیفه خود می داند چنانچه اثر یکی از اتباع کشور که در خارج انتشار یافته مورد تحریف و تغییر واقع شود از حقوق معنوی آفرینشگر اثر، حمایت لازم به عمل آورد.

گفتار سوم: بررسی سیر حقوق آفرینشهای فکری و پدید آورندگان آن در ایران

بخش مالکیت صنعتی و تجارتی در ایران سابقه بیشتری دارد و قوانین چندی در این زمینه وضع شده است که بویژه قانون ثبت علایم و اختراعات مصوب ۱۳۱۰ در این باب معروف است. به علاوه ایران در سال ۱۳۳۷ به کنوانسیون بین المللی پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی و تجارتی و کشاورزی ملحق شده است. لیکن مالکیت ادبی و هنری و بویژه پدیده حق مؤلف با اینکه در اروپا و آمریکا بیش از دوقرن سابقه دارد، در ایران عمر کوتاهی دارد. نخستین رویکرد قانونی به این مقوله را در ایران باید در مواد۲۴۵ الی ۲۴۸ قانون جزای عمومی مصوب ۱۳۱۰ جستجو نمود. این قانون پیش از آن که در مقام شناسایی این حق باشد، در موضع دفع تجاوز از این حق بوده است و برای مواردی همچون چاپ تألیف یا تصنیف دیگری بدون اجازه، استفاده از آثار مؤلف و مصنف در اثر یکدیگربدون ذکر مأخذ، فروش یا وارد خاک کشور کردن اثر دیگری و چاپ تألیف یا تصنیف دیگری با نامی غیر از صاحب اثر اقدام به تعیین مجازات نموده بود.

به دنبال گسترش ارتباطات فرهنگی بین المللی و نیاز به قانون خاص برای حمایت از پدید آورندگان آثار ادبی و هنری ، در سال ۱۳۳۴ طرحی در ۹ ماده و دو تبصره تقدیم مجلس شد ولی این طرح که دارای نارسائیها و کاستیهایی از جمله اینکه همه گونه های آثار ادبی و هنری را در بر نمی گرفت و به حق معنوی صاحب اثر نیز اشاره نکرده بود عقیم ماند. در سال ۱۳۳۶ لایحه تألیف و ترجمه و در سال ۱۳۳۸ لایحه قانونی حفظ حقوق مؤلف از طرف دولت و کمیسیونهای وزارت فرهنگ و دادگستری تقدیم مجلس شد که به دلیل وجود اشکالاتی در آنها، مورد تصویب واقع نشد . همچنین در سال ۱۳۴۲ وزارت اطلاعات، طرحی با عنوان«مالکیت ادبی و هنری» در ۹۷ ماده تهیه کرد که مورد توجه واقع نشد . سرانجام در سال ۱۳۴۷ لایحه ای در این زمینه توسط وزارت فرهنگ و هنر تقدیم مجلس شد و در ۱۱ دی ماه ۱۳۴۸، «قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» به عنوان نخستین قانون مستقل راجع به پدید آورندگان از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و آیین نامه اجرائی آن هم در تاریخ ۴ دی ماه ۱۳۵۰ به تصویب هیأت وزیران رسید.

در نتیجه اجرای قانون فوق الذکر بویژه ماده ۲۲ قانون مذکور که اشعار می دارد: «حقوق مادی پدید آورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا شده باشد و قبلاً در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجراء نشده باشد.» عده ای از ناشران و صفحه سازان موسیقی با سوء استفاده از تفسیر این ماده ، کتابها و صفحات موسیقی را که برای نخستین بار در خارج از ایران ساخته و منتشر شده بود عیناً نسخه برداری کرده و در بازارهای داخل و خارج کشور در مقابل جنس اصلی قرار دادند و بدین ترتیب مرتکب عمل «رقابت مکارانه» گردیدند. لذا چون این عمل با شکایتهای متعددی مواجه شد در تاریخ ۶ دی ماه ۱۳۵۲ ، قانون دیگری با عنوان «قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی» به تصویب رسید. این قانون که تکثیر کتب و نشریات به همان زبان و شکل چاپ شده و نسخه برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی را به قصد بهره برداری مادی ممنوع ساخت، ضمن پایبندی به تمامی مواد قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، در مورد تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی بیگانگان مطابق ماده ۶ حمایتهای خود را منوط به شرط وجود عهد نامه با معامله متقابل دانست.

پس از بر قررای نظام جمهوری اسلامی، مسأله حق مؤلف در هاله ای از ابهام فرو رفت. چرا که مطابق نظر حضرت امام خمینی(ره) در کتاب تحریر الوسیله، رعایت حق مؤلف و حق چاپ الزام آور شمرده نمی شد. از سوی دیگر حضرت امام در سال ۱۳۶۰ در پیام خود به شورای عالی قضایی خواسته بودند جلو قوانین مخالف شرع گرفته شود. مجموع این اوضاع و احوال موجب شد تا برخی از دادرسان دچار نوعی سرگردانی و بلاتکلیفی گردیده و به جای آن که بر اساس اصل یکصد و شصت و هفتم قانون اساسی، ابتدائاً حکم هر دعوا را در قوانین مدونه بیابند، مستقیماً به فتوای معظم له استناد می کردند و به نوعی قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مهجور مانده بود تا اینکه در سال ۱۳۷۱ وزیر وقت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی طی نامه ای خطاب به رییس قوه قضائیه وقت با اظهار اینکه قوانین مصوب در مورد حقوق پدید آورندگان از سوی پاره ای محاکم مورد توجه قرار نمی گیرد خواستار حمایت از ناشران ، مؤلفان ، مترجمان و سازندگان آثار سمعی و بصری گردید. رییس قوه قضائیه نیز در پاسخ اظهار داشتند که «… هر یک از این آثار به نوبه خود منشاء حق مکتسبی است که عرف و عقل ، ‌آنرا به روشنی درک نموده و شرع انور نفرموده است و افرادی هستند که حاصل زحمات این افراد را به یغما برده که این ظلم روشن و مشخصی است . لذا از نظر ما این حق برای مؤلف، مترجم، نویسنده، هنرمند و تهیه کننده، و بر اساس مواد ۳ الی ۲۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان و قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریان و آثار صوتی، دارای مبنای قانونی است که میتواند برای خود محفوظ نگه دارد و یا بر اساس قرار داد قانونی به هر کس مایل باشد واگذار کند و در این قرار داد شرایط مورد نظر خود را منظور دارد که تخلف از آن در حق غیر شناخته شده و قابل تعقیب کیفری است… نظر شرعی لازم الرایه و لازم الاجرای مقام معظم رهبری نیز بر همین مطلبی است که توضیح داده شد»

آخرین رخداد حقوقی در عرصه حقوق پدید آورندگان در ایران ،‌مصوبه هیأت وزیران در تاریخ ۶/۶/۱۳۷۳ بود که بر اساس آن مقرر گردید یک ماده به فصل پنجم لایحه مجازات اسلامی ( بخش تعزیرات) به شرح زیر الحاق شود:

«هر گونه دخل و تصرف غیر مجاز از طریق ورود و یا خروج ، ضبط و ذخیره، پردازش و انتقال داده ها و نرم افزارهای کامپیوتری و ایجاد یا وارد کردن انواع ویروسهای کامپیوتری و امثال آن جرم محسوب شده و مرتکب علاوه بر جبران خسارت وارده به مجازات حبس از سه ماه تا یکسال و یا جزای نقدی از یکصد هزار تا ده میلیون ریال محکوم خواهد شد.» این ماده الحاقی با احساس ضرورت و کوششهای مداوم شورای عالی انفورماتیک کشور به لایحه قانون مجازات اسلامی افزوده شد، لیکن در قانون تعزیرات و مجازاتهای باز دارنده مصوب خرداد ماه ۱۳۷۵ بوسیله مجلس شورای اسلامی به تصویب نرسید. البته به اعتقاد برخی از صاحبنظران در مورد نرم افزار های کامپیوتری ، نیاز به تصریح خاص نبوده و ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان این منظور را بر آورده می‌نماید.

گفتار چهارم:قرار دادهای بین المللی در زمینه مالکیتهای فکری

مهمترین قرار دادهای بین المللی مربوط به حقوق پدید آورندگان عبارتست از:

۱ – قرار داد برن: قرار داد برن در ۹ سپتامبر ۱۸۸۶ ، در شهر برن در کشور سویس به امضاء رسید. آلمان، ایتالیا، اسپانیا، بلژیک ، انگلستان ، فرانسه، سویس، تونس، لیبریا و هائیتی از نخستین امضاء کنندگان این قرار داد بودند. این قرار داد از انواع آثار ادبی و هنری از جمله کتاب، آثار موسیقی، نقاشی، مجسمه، عکاسی، ترجمه، و…یاد کرده است وبه بیان حقوق معنوی مؤلف و حق احترام و حق انتساب آثار وی پرداخته است. همچنین نحوه جبران خسارت کسانی که آثارشان مورد تجاوز قرار گرفته است را طبق قوانین محلی کشور محل انتشار اثر دانسته است. تا مارس ۱۹۹۴، ۱۰۵ کشور به عضویت این قرار داد در آمده اند.

۲ – قرار داد جهانی حق مؤلف: به لحاظ اینکه قرار داد برن، خواسته های کشورهای در حال توسعه را که نیازمند فرآورده های فکری کشور های پیشرفته بودند تأمین نمی کرد و آنان ناچار از پرداخت مبالغ سنگین مادی برای استفاده از آن آثار بودند، لذا به کوشش یونسکو ( سازمان تربیتی ،‌علمی ، فرهنگی سازمان ملل متحد) شالوده طرح جهانی حق مؤلف رقم خورد و قرار داد ژنو (U.C.C) در سال ۱۹۵۲ به امضاء رسید.

نکات برجسته در این قرار داد از این قرار است:

۱ – مدت حمایت از حقوق مادی اثر، پس از مرگ خالق اثر ۲۵ سال می باشد که در مقایسه با قرار دادن برن کاهش یافته است.

۲ – این قرار داد بر خلاف قرار داد برن که به اصل حمایت بدون تشریفات پایبند است در یک مورد ، تشریفات را پذیرفته و شرط برخورداری اثر از حمایت را درج علامت (Copyright)C ، نام صاحب اثر و نخستین سال انتشار را بر روی اثر قرار داده است این قرار داد در سال ۱۹۷۱ در پاریس مورد تجدید نظر قرار گرفت و برای کشورهای در حال توسعه، امتیازات و تسهیلات ویژه ای منظور گردید از جمله اینکه مدت حمایت در مورد ترجمه و انتشار آثار برای این کشورها از ۲۵ سال به ۳ سال تقلیل یافت و نیز چاپ و تکثیر اثر برای نیازهای آموزشی، تحقیقاتی و دانشگاهی در صورت کمیاب شدن اثر یا گران شدن آن و همچنین استفاده از برنامه های علمی و آموزشی رادیو و تلویزیون دیگر کشورها، با کسب اجازه از مرجع صلاحیتدار داخلی مجاز دانسته شد.

۳ – قرار داد پاریس: این قرار داد با عنوان قرار داد پاریس برای حمایت مالکیت صنعتی یا اتحادیه عمومی بین المللی معروف به پاریس برای حمایت از مالکیتهای صنعتی، تجارتی و کشاورزی در سال ۱۸۸۳ به تصویب رسید. قرار داد پاریس در سال ۱۹۰۰ در بروکسل‌، در سال ۱۹۱۱ در واشنگتن ، در سال ۱۹۲۵ در لاهه، در سال ۱۹۳۴ درلندن ، در سال ۱۹۵۸ در لیسبون ، در سال ۱۹۶۷ در استکهلم و در سال ۱۹۷۹ در ژنو مورد اصلاح و تجدید نظر قرار گرفت.

اصول کلی مندرج دراین قرار داد عبارت بود از : حقوق و تکالیف دولتهای عضو قرار داد، حقوق و وظایف اشخاص ذیفنع در استفاده از حقوق مالکیتهای صنعتی، الزام دولتهای عضو به وضع قوانین و مقررات درباره مالکیت صنعتی و… .

کشور ایران در سال ۱۳۳۷ با تصویب مجلس شورای ملی به قرار داد پاریس پیوست.

۴ – موافقتنامه استراسبورگ: این موافقتنامه به طبقه بندیهای بین المللی اختراعات می باشد بر اساس آن ، اختراعات در مرکز واحدی به ثبت می رسند.

۵ – موافقتنامه لاهه: مربوط به ضمانت اجراهای بین المللی حمایت از طرحهای صنعتی است.

۶ – موافقتنامه لیسبون: در مورد طبقه بندیهای بین المللی کالاها و خدمات به منظور ثبت علایم تجاری است.

۷ – موافقتنامه وین: به منظور ایجاد طبقه بندیهای بین المللی علائم تجاری منعقد گردیده است.

۸ – قرار داد مونته ویدئو: به دلیل نگرش خاص کشورهای آمریکایی به حق پدید آورندگان ، قرار داد برن مورد استقبال این کشورها قرار نگرفت. از اینرو قرار داد منطقه ای مونته ویدئو در سال ۱۸۸۹ به تصویب دولتهای آرژانتین، اروگوئه ، پاراگوئه، بولیوی و پرو رسید. تأکید بر رعایت تشریفات خاص برای برخورداری از حمایت،‌نظیر ارسال اظهارنامه ثبت گواهینامه‌های رسمی و پرداخت وجه از ویژگیهای بارز قرار داد مونته ویدئو به شمار می رود.

۹ – قرار داد ۱۹۶۱ رم: این قرار داد به منظور حمایت از نویسندگان نمایشنامه ها، تولید کنندگان آثار صوتی، سازمانهای پخش رادیوئی و تلویزیونی ایجاد گردید.

۱۰ – قرار داد فونوگرام ۱۹۷۱ پاریس: در ماده ۱ قرار داد فونوگرام، ثبت انحصاری صدای نمایش یا سایر صداها ذکر شده است . قرار داد فونوگرام به دنبال سوء استفاده گسترده از آثارصوتی و صفحات موسیقی و تکثیر غیرمجاز آنها به تصویب رسید.

۱۱ – قرار داد ۱۹۸۴ بروکسل: این معاهده در ارتباط با پخش امواج مخابراتی به وسیله ماهواره منعقد گردید.

در پایان خاطر نشان می سازد مرکز جهانی دو قرار داد برن و پاریس، «سازمان جهانی حقوق مالکیتهای فکری» نامیده میشود که چهاردهمین سازمان تخصصی سازمان ملل متحد به شمار می آید و در سویس مستقر می باشد. بر این سازمان در انگلستان به اختصار WIPO، در فرانسه و اسپانیا OMPI و در روسیه BONE نام نهاده اند. این سازمان اهدافی چون ترویج حمایت مالکیت معنوی در سراسر جهان از طریق مشارکت دولتها و در صورت امکان همکاری با سایر سازمانهای بین المللی و نیز تضمین همکاری اداری بین اتحادیه های مالکیت معنوی را دنبال می کند.

فهرست منابع و مأخذ

۱) منابع فارسی:

۱ – امامی ، نور الدین؛ حق مخترع، سازمان چاپ و انتشارات دانشگاه تهران ، ۱۳۸۰

۲ – آیتی، حمید؛ حقوق آفرینشهای فکری ،‌چاپ اول، انتشارات حقوقدان ، ۱۳۷۵

۳ – پروین، فرهاد؛ خسارات معنوی در حقوق ایران، چاپ اول، انتشارات ققنوس، تهران،‌۱۳۸۰

۴ – جعفری لنگرودی، محمد جعفر؛ ترمینولوژی حقوق ، چاپ هفتم، انتشارات گنج دانش ، ۱۳۷۴

۵ – سعید فر، عباس؛ حق مؤلف در ایران و تطبیق بین سیستم ایران و فرانسه، پایان نامه فوق لیسانس، دانشگاه شهید بهشتی ، ۱۳۶۲

۶ – شورای عالی انفورماتیک کشور؛ حقوق پدید آورندگان نرم افزار، تهران، ۱۳۷۳

۷ – صدرات ، عالی؛ تحول حقوق مالکیت و مالکیت معنوی، انتشارات مرکز تحقیقات، بی تا

۸ – صفایی، سید حسین؛ حقوق مدنی و حقوق تطبیقی،‌نشر میزان، تهران ، ۱۳۷۵

۹ – مشریان ، محمد؛ حق مؤلف و حقوق تطبیقی، دانشگاه تهران ، ۱۳۳۹

۱۰ – نامی، غلامحسین؛ مبانی هنرهای تجسمی ، انتشارات توس، تهران ، ۱۳۷۱

۲ ) منابع لاتین:

۱ – compbell Blak; Henri, Blak,s law Dictionary, west publishing co, the united states of America,1983.

۲ – Gavin, Gerard; le Droit MoraL, paris 1960.

۳ – unesco; copyright bulletin,s , No(4), 1982.

یک دیدگاه بگذارید

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.